Skinner ve G├╝vercinleri

Skinner ve G├╝vercinleri

“Skinner ve G├╝vercinleri” bat─▒l inan├žlar─▒n k├Âkeni ile ilgili ara┼čt─▒rma olarak farkl─▒ bir bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ getiren ├Ânemli bir psikoloji ├žal─▒┼čmas─▒d─▒r. A┼ča─č─▒da bu ├žal─▒┼čman─▒n detaylar─▒ yeralmaktad─▒r.

Psikoloji biliminin ├Ânc├╝lerinden olan B.F. Skinner (1948) bat─▒l davran─▒┼č─▒ ÔÇťg├╝vercinlerin verdikleri tepkilerin ┼čans eseri peki┼čtire├žlerle ili┼čkilendirilmesinden kaynaklanan stereotipik ve yinelenen davran─▒┼člar oldu─čunuÔÇŁ ifade eder. Amerikal─▒ Psikolog SkinnerÔÇÖ─▒n tan─▒m─▒ndan da anla┼č─▒labilece─či gibi bat─▒l inan├žlar sadece insanlara ├Âzg├╝ de─čildir ve bir bat─▒l inanc─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒ zaman zaman bahsedilen temel psikolojik ├Â─črenme mekanizmalar─▒yla a├ž─▒klanabilmektedir. Skinner taraf─▒ndan 1948ÔÇÖde yap─▒lan ├žal─▒┼čma bat─▒l davran─▒┼č ile ilgili psikoloji literat├╝r├╝nde ilk deneydir.

Bahsedilen motivasyonel sebeplerden dolay─▒ v├╝cut a─č─▒rl─▒─č─▒ normalin % 75ÔÇÖine getirilmi┼č bir g├╝vercin yiyecek g├Âz├╝ olan bir kutuya konmu┼čtur. A├ž g├╝vercin g├Âz├╝n i├žindeki yiyecekleri g├Ârmektedir, fakat hi├žbir ┼čekilde yiyeceklere direk olarak ula┼čamamaktad─▒r. Yaln─▒z ├Ânceden belirlenen sabit bir s─▒kl─▒kla (30 sn) birka├ž par├ža yiyecek g├╝vercine verilmektedir.

Deney sonucunda Skinner, g├╝vercinin yiyecek verilmeden hemen ├Ânceki davran─▒┼č─▒n─▒ tekrarlad─▒─č─▒n─▒ bulmu┼čtur:

Tek ayak ├╝st├╝nde durma, z─▒plama, etraf─▒nda d├Ânme gibi.

Oysa bu davran─▒┼člarla yiyece─čin verilmesi aras─▒nda hi├žbir ili┼čki yoktur. G├╝vercin tek ayak ├╝st├╝nde dururken yiyece─čin verilmesi tamamen bir rastlant─▒d─▒r, fakat bu davran─▒┼č g├╝vercin taraf─▒ndan tekrar edilmektedir. Bu davran─▒┼č Skinner taraf─▒ndan bat─▒l olarak tan─▒mlanm─▒┼čt─▒r.

─░nsanlar da bat─▒l inan├žlar─▒ benzer ┼čekilde ├Â─črenebilmektedir:

Mavi Rotring kalemimizle girdi─čimiz ├ľSS denemesinde en y├╝ksek puan─▒m─▒z─▒ al─▒rsak, bu rastlant─▒sal olay─▒n kalemin mistik pozitif bir etkisine atfedebiliriz.

Ba┼čka bir ├Ârnek olarak hepimizin hayat─▒m─▒zda en az bir kez yapt─▒─č─▒, en az─▒ndan akl─▒ndan ge├žirdi─či, bir davran─▒┼č─▒ g├Âsterebiliriz: ├çal─▒┼čmayan bir elektronik ya da mekanik ayg─▒ta yumruk atman─▒n onu ├žal─▒┼č─▒r hale getirece─či inanc─▒ÔÇŽ

Hi├žbir mant─▒ksal olas─▒l─▒k ili┼čkisi i├žermeyen b├Âylesine bir inan├ž taklit ederek ├Â─črenme denen s├╝recin sonunda ortaya ├ž─▒kabilmektedir. Elektronik ve mekanik bilgisi olmayan bir ki┼či yumruk atman─▒n ayg─▒t─▒ ├žal─▒┼č─▒r hale getirece─čine nas─▒l inanabilmektedir?

Bu a├ž─▒dan bak─▒ld─▒─č─▒nda bat─▒l inan├žlar─▒ a├ž─▒klamak i├žin temel al─▒nabilecek kuramlardan biri de bilgi kural─▒d─▒r (law of knowledge) ve temel olarak organizmadaki bilgi seviyesi ile olaylara dair anlay─▒┼č─▒n ve kontrol├╝n bir sebep sonu├ž ili┼čkisi i├žinde oldu─ču ifade edilir.

Daha net bir ifade ile, organizman─▒n bilgi seviyesi artt─▒k├ža olay ├╝zerindeki kontrol├╝ de artacakt─▒r. Bu a├ž─▒dan bak─▒ld─▒─č─▒nda bat─▒l inan├žlar daha kolay anla┼č─▒l─▒r ve bat─▒l davran─▒┼člar g├Âsteren insanlar─▒ yarg─▒laman─▒n pek de do─čru olmad─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒kar.

Pek tabii ki bilgi edinmek uzun bir s├╝re├žtir ve bilginin i┼členebilmesi de ileri seviyede bili┼čsel yetenekleri gerekli k─▒lar. Bili┼čsel yetenekler ise kullan─▒ld─▒k├ža ve i┼člendik├že ileri bir seviyeye gelir. Bu kural en ├žok da insanlar i├žin uygun d├╝┼čmektedir. Bilgiye dayanmayan ve irrasyonel olan varsay─▒mlar─▒n t├╝m├╝n├╝ bat─▒l inan├ž olarak tan─▒mlamak ac─▒mas─▒zl─▒k olarak g├Âr├╝nse de uygun d├╝┼čmektedir. Kendilerini mant─▒kl─▒ tan─▒mlayan insanlar bile ya┼čamlar─▒nda ├žo─ču kez bat─▒l─▒n tuzaklar─▒na d├╝┼čebilmektedirler. Ge├žersiz hipotezine a┼č─▒k olmu┼č bir bilim insan─▒ ve g├╝nl├╝k astroloji yorumunu okuyan bir fizik ├Â─čretmeninden ya─čmur duas─▒na ├ž─▒kan k├Âyl├╝lere kadar de─či┼čen bir aral─▒kta bat─▒l inan├ž kurbanlar─▒na rastlanmaktad─▒r.

B├╝t├╝n vakalar─▒n temeli ara┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda kar┼č─▒m─▒za ayn─▒ sebepler ├ž─▒kacakt─▒r:

Bilgi ve anlay─▒┼č eksikli─čiÔÇŽ

Skinner ve g├╝vercinleri ile yapt─▒─č─▒ bu ├žal─▒┼čman─▒n etkileri umar─▒m sizde de farkl─▒ bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ kazand─▒rm─▒┼čt─▒r.